Nevrotiklik · Alt boyut N5
Ölçüsüzlük, araştırma yazınında daha çok dürtüsellik adıyla geçen alt boyut, bir isteğin geldiği anda seni ne kadar sert çektiğini ölçer. Soru neyi istediğin değil, hayır demenin sana neye mal olduğudur. Yüksek puan alanlar isteği bir akıntı gibi duyar; düşük puan alanlar için o yalnızca bir öneridir ve yanından geçip giderler.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Ölçek, isteğin ne kadar yüksek sesle konuştuğunu ve onu beklemenin neye mal olduğunu okuyor. İfadeler doyduktan sonra süren yemeği, plan dışında hesaptan çıkan parayı ve durmayı düşündüğün noktadan sonra devam eden keyfi soruyor. Hangi iştahın senin olduğu ölçeği hiç ilgilendirmiyor; ilgilendiren tek şey çekişin gücü.
Alt boyutun nevrotikliğe yazılmasının nedeni, isteğe yenilmenin çoğu insanda arkasında kendine kızgınlık bırakması; kardeşlerine benzerliği de aşağı yukarı orada bitiyor. Boyutun altı ölçeği içinde ailesine en gevşek tutunan bu: geri kalan beşliyle ilişkisi 0,44 ve bu altısının en düşüğü. En sıkı bağı ise ailenin dışında, sorumluluğun içindeki Tedbirlilik ile eksi 0,53.
Tek bir akşam hiçbir şeyi kanıtlamıyor. Paketi herkes bitiriyor, ağır bir haftadan çıkan el de kolay olana uzanıyor. Ölçek sıradan haftayı okuyor: kötü hiçbir şey olmamışken çekişin kaç kere kazandığını ve onu sınırda tutmanın sessizce ne kadar dikkat götürdüğünü.
Araştırma yazını bu alanı çoğunlukla dürtüsellik diye anıyor, eski metinler aynı yeri ölçü kaçırma ya da öz-denetim zayıflığı diye tarif ediyor. Buradaki ifadelerin kaynağı Goldberg’in başlattığı, Johnson’ın düzenleyip açık bıraktığı madde havuzu; telifli hiçbir envanterin metni kullanılmadı.
Üç komşu, konuşma içinde bu ölçeğin yerine geçecek kadar yakın duruyor ve her yer değiştirme puanın anlamını başka yöne çeviriyor.
Bu ölçek öz-disiplinin ters yüzü değil; ikisi tek bir cetvelin iki ucu sayılamaz. Verimizde çift eksi 0,41’de duruyor, yani bağ var ama ayna yok. Burada sorulan, hayır demenin neye mal olduğu; öz-disiplinde sorulan, ortada cezbedici hiçbir şey yokken işin sürüp sürmediği. Aradaki boşluk, her görevi sonuna kadar götürüp yine de gece on birde buzdolabını boşaltan kişiye rahatça yetiyor.
Bu bir kişilik ölçümü ve boyunca hiçbir yerinde eşik yok. Bağımlılığı zarar tanımlıyor, dakikalarla değil aylarla kaybedilen denetim tanımlıyor ve alışkanlık ortadan kalktığında ne olduğu tanımlıyor; bu hükmü de bir uzman görüşerek veriyor. Ölçeğin üst ucundaki insanların büyük çoğunluğu hiçbir bağımlılığa varmıyor, bu sayfa da hiçbir şeyi taramıyor.
Bir deneyimin yüksek sesli halini istemekle onu erteleyememek neredeyse birbirinden bağımsız çıkıyor: çift 0,24’te duruyor. Hızlı inişler için yaşayan biri dizüstünü onda hiç zorlanmadan kapatabiliyor; bisikletten hızlı hiçbir şeye binmemiş biri ise akşamını bir bölüm daha diyerek harcayabiliyor.
Uçlardan hiçbiri daha iyi bir karakter değil. Biri bedelini harcanan çabayla ödüyor, öbürü kısık sesle gelen keyifle; ortadakiler ikisinden de biraz ödüyor.
Keyif sende eksiksiz ve gecikmesiz kaydediliyor, bunun bir değeri var: yemek, müzik ve arkadaşlık yanından geçip gitmiyor, gerçekten iniyor. Yük, istemekle karar vermek arasındaki aralıkta duruyor. Seninki dar; öbür seçeneğin gerekçesi daha toparlanmadan tercih çoktan yapılmış oluyor.
Bir şeyi hemen istemek senin için güçlü bir akıntıdır. Bu mücadele karakter zayıflığı değil, yönetilecek daha yüksek bir sinyaldir ve utanç değil düzen işe yarar.
Hayır demek sana ucuza geliyor. İkinci tabak, indirim, açık kalan sekme, hiçbiri içeride pazarlık açmadan geçip gidiyor; başkalarının o tartışmaya verdiği saatler ve para sende yerinde kalıyor. Yanında bir mesafe de geliyor: başkalarının karşı konulmaz dediği şey sana normal ses düzeyinde ulaşıyor, ona yenilenlere sabır ise ancak bilerek kuruluyor.
Arzular sana bağırmaz, fısıldar. Bir tanede durmak, harcamak yerine biriktirmek, uygulamayı kapatmak: bunlar sana pek irade harcatmaz.
On profilden dördü orta banda düşüyor: erkeklerde kabaca 27 ile 36 puan arası, kadınlarda 28 ile 38. Orası sicili fena olmayan bir pazarlığa benziyor; bazı akşamlar çekiş bir raundu alıyor, çoğunda alamıyor ve sabaha ikisinden de iz kalmıyor.
Düşük, orta ve yüksek ayrımı Johnson’ın kullandığı 30/40/30 yüzdelik geleneğinden geliyor, klinik bir çizgiden değil. Ölçek bir iştahı tarif ediyor, bir hastalığı ya da karakter hükmünü değil; boyunca hiçbir yerinde bağımlılık eşiği yok, bu sayfa da kimseyi taramıyor ve kimseye tanı koymuyor.
Ham puan on cevabın toplamı, yani 10 ile 50 arasında bir sayı. Aşağıdaki eğri, 300 maddelik sürümü tamamlamış 135.947 profilden çizildi ve dar bir eğri: bu boyutun başka hiçbir yerinde insanlar bu kadar sıkışık durmuyor.
| Yüzdelik | Ham puan |
|---|---|
| 10 | 23 |
| 25 | 28 |
| 50 | 33 |
| 75 | 38 |
| 90 | 42 |
Erkeklerin yarısı 27 ile 36, kadınların yarısı 28 ile 38 puan arasında kalıyor; ortancalar 31 ve 33. Ağırlık merkezi nevrotikliğin geri kalanından yukarıda duruyor, bu yüzden ham 32 endişe verici değil, sıradan bir sonuç. Yüzdelik seni kendi cinsiyetinden ve yaş grubundan test çözenlerle karşılaştırıyor.
Veride iki grup farkı görünüyor ve ikisinden ağır basanı, konuşulurken genelde ikinci sıraya konan yaş.
Kadınlar ortalama 32,9 puan alıyor, erkekler 31,0; 40 puanlık bir aralıkta 1,9 puanlık fark ve bu, nevrotikliğin altı ölçeği içindeki dördüncü büyük cinsiyet farkı. Yaş daha fazlasını yapıyor: iki eğri de kırklı yaşlara kadar düz gidiyor, sonra iniyor. Erkeklerde 31,1’den 27,8’e, kadınlarda 33,0’dan 30,1’e. En yaşlı yaş grubunda her cinsiyetten yaklaşık 250 kişi var; o uçtaki sayıyı kesin bir ölçüm değil, zayıf bir işaret saymak gerekiyor.
Nevrotiklik altı ölçeğin toplanmasından çıkıyor ve bu ölçek kendi ailesine en gevşek tutunanı: geri kalan beşliyle paylaştığı 0,44, altısının en düşüğü. Grafikler onun gerçekte kiminle yol yürüdüğünü gösteriyor ve en sıkı üç bağın üçü de sorumluluğun içinden geliyor.
İşte bu eğilim, günün çıktısında değil ayrıntısında yaşıyor. Teslim tarihleri yine tutuyor, oraya giden yol ise iştahı sessiz bir meslektaşın hiç yapmadığı sapmaları topluyor. Pahalıya patlayan kısım ucu açık olan her şey: bir sohbet penceresi, tarayıcı, tabanı belli olmayan bir görev. Alt uçta gün daha yalın görünüyor ve sesi yüksek meslektaşlar bu yalınlığı zaman zaman onaylamama sanıyor.
İnsanlar arasında bu, aynı hafta içinde hem cömertlik hem sürtünme olarak çıkıyor. Yüksek puan alanlar bir tur daha ısmarlıyor, akşamı uzatıyor ve bunun için gerçekten iyi arkadaş oluyor; eşin hesap özetini açtığı kişi de aynı kişi. Düşük puan alanlarla plan yapmak kolay, buna karşılık evde kimsenin başvurmadığı bir denetçi rolü çoğu zaman onların üstüne kalıyor.
Daha sıkı karar vermek burada çok az şey oynatıyor, çünkü bir çekişin ne kadar yüksek sesle geldiği seçilmiyor. Oynayan şey istekle el arasındaki mesafe: o şey evde duruyor mu, kart kayıtlı mı, durmak bir karar mı yoksa varsayılan mı. Bu bir karakter değil bir düzenleme meselesi ve aynı puanın neden birbirine hiç benzemeyen iki hayat üretebildiğini de o açıklıyor.
Bu ailedeki özellikler için ikiz verisi genelde aynı yere çıkıyor: insanlar arasındaki farkın yaklaşık yarısını kalıtım taşıyor, kalanın büyük bölümünü de kardeşlerin ortak yaşamadığı, herkesin tek başına karşılaştığı şeyler açıklıyor. Yani çekişin ses düzeyi ne hazır devralınıyor ne de bir sabah seçiliyor; yerine oturduktan sonra da haftalarla değil yıllarla yer değiştiriyor.
Nüfusun genelinde çizgi otuzlu yaşlardan sonra aşağı dönüyor ve bizim normlarımız da aynı biçimi veriyor: en genç grupla en yaşlısı arasında kabaca üç puan. Bu sayılar tek bir kişinin kırk yıl boyunca izlenmesinden değil, ayrı kuşaklardan gelen ayrı insanların tek seferde yan yana konmasından çıkıyor; eğimi bir gidişat saymak yerinde, bir takvim saymak değil.
Burada birbirine yakın duran iki şey var ve ikisini tek torbaya koymamak gerekiyor. Kişinin idare ettiği güçlü bir iştah bir mizaç özelliği ve ölçeğin haber verdiği tam olarak bu. Haftayı ele geçirmiş ya da kişinin kararlarına artık cevap vermeyen bir alışkanlık ise ayrı bir konu, kendi yardım biçimi var ve bunu hiçbir kişilik puanı ne buluyor ne de eliyor: ölçekte eşik diye bir yer yok, bu sayfa da hiçbir şey taramıyor.
Aynı iştah, tedbirlilik yüksekken idare edilebilir bir ayrıntı olarak kalıyor, düşükken tablonun çok daha büyük bir parçasına dönüşüyor. Puanları çift çift okuma işini ücretli çözümleme yapıyor.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Uzun sürüm bu ölçeğin arkasına 10 ifade koyuyor, kısa sürüm 4. Cevaplar 1 ile 5 arasında değer taşıyor, ters yazılmış maddeler toplama girmeden çevriliyor ve çıkan toplam, cinsiyetin ile yaş grubun için hazırlanmış norm tablosuna vurulup yüzdeliğe dönüyor. On maddenin beşi, dört maddenin de üçü ters yazılmış; yani işaretlediğin cümlelerin çoğu aşırılığı değil kendini tutmayı anlatıyor.
Alfa, aynı ölçeğin ifadelerinin birbiriyle ne kadar uyuştuğunu gösterir. Araştırmada 0,70 ve üzeri sağlam sayılır. Bu sayıları Johnson’ın açık verisinden kendimiz hesapladık, yayımlanmış değerlerle karşılaştırılabilir.
Maddelerin metni bu sayfada bilerek yok. Bir cümleyi önceden okumuş kişinin cevabı kayıyor, o cevaptan çıkan yüzdelik de artık kimseyi tarif etmiyor; bu yüzden ifadeler ancak test başladıktan sonra, sırası geldikçe açılıyor.
300 soru · yaklaşık 40 dakika
Tam testi çöz120 soru · yaklaşık 15 dakika
Kısa sürümü çözÜcretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Önce tahmin etmek işin asıl kısmı. Testten önce söylenen bir sayı, puanın tek başına söyleyemeyeceği bir şeyi söylüyor: kendinin bu parçasını ne kadar tanıdığını. Burada çoğu kişi ortalama bir akşamı değil, en kötü akşamı tartıyor.
0, testi çözen neredeyse herkesten düşük demektir; 100, neredeyse herkesten yüksek demektir.
Bu bir tahmin, ölçüm değil. Test, yanıtlarını gerçek insanlardan alınan normlarla karşılaştırır.
IPIP-NEO bu ölçeğe ölçüsüzlük adını veriyor, araştırma yazını daha çok dürtüsellik diyor ve arama kutusuna yazılan kelime neredeyse hep ikincisi. İkisi de aynı on ifadeyi gösteriyor; o yüzden sayfanın başında envanterin verdiği ad duruyor, yolu gösteren kelime ise tanıdık olanı.
Hayır. Ölçekte eşik yok, dolayısıyla hiçbir puan bir bağımlılığı ne koyuyor ne kaldırıyor. Yüksek puan alanlar gündelik isteklere daha sık yenildiklerini bildiriyor, buna rağmen büyük çoğunluğu hiçbir bağımlılığa varmıyor. Paraya ya da ilişkilere mal olan ve artık senin kararlarına cevap vermeyen bir alışkanlık bir uzmanın konusu, bir anketin değil.
Hayır ve sayılar da bunu söylüyor: çift eksi 0,41’de duruyor, yani ortada bağ var ama ayna yok. Öz-disiplin, ortada ilgi çekici hiçbir şey kalmadığında işin sürüp sürmediğini soruyor; bu ölçek, hoş bir şey elinin altındayken ne olduğunu. En sağlam karşı ağırlığı da öz-disiplin değil, eksi 0,53 ile Tedbirlilik.
Çünkü sorduğu iştahlar gündelik iştahlar. Ortalama, 10 ile 50 arasındaki ölçekte 32,1 ve bu altısının en yükseği; Kırılganlık ölçeğinde aynı sayı 25,7’te kalıyor. Sonuç olarak ham 32 burada tam ortası sayılıyor, üst bant ise erkeklerde 35, kadınlarda 37 civarında açılıyor.
Alfa uzun sürümde 0,788, kısa sürümde 0,706 çıkıyor; ikisi de Johnson’ın yayımladığı açık veriden hesaplandı ve ikisi de nevrotikliğin altı ölçeği içindeki en düşük değerler. Nedeni açık: yemek, para ve ekran ayrı iştahlar, aynı kişi birinde yüksek sesli, öbüründe sessiz olabiliyor.
İnsanların çoğu bu ölçeği ortalama bir akşamına göre değil en kötü akşamına göre yargılıyor; tahminle sayının bu kadar sık ayrılmasının nedeni de bu. Uzun test her alt boyut için 10 ifade soruyor, kısası 4; ikisi de ücretsiz ve otuz alt boyutun tamamını geri veriyor.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen