Sorumluluk · Alt boyut C1
Öz-yeterlik, iş daha başlamadan sorulan tek bir soruya verdiğin cevaptır: bunun altından kalkar mıyım? Yapılmış işlerin dökümü değil, kendin hakkında bir tahmindir. Yüksek puan alanlar sonuç henüz belirsizken işe girer. Düşük puan alanlar başaracaklarına dair kanıt bekler ve o kanıt çoğu zaman ellerinin altındadır.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Büyük Beşli içinde öz-yeterlik, insanın kendini bir işi sonuca götürecek kadar yeterli görüp görmediğini ölçer. İfadeler üstlendiğin işi bitirip bitirmediğini, işlerin sana kolay gelip gelmediğini ve işe yarayan çözümleri bulup bulmadığını sorar. Hiçbiri bu değerlendirmenin gerçekle örtüşüp örtüşmediğini denetlemez. Ölçek senin kendi tahminini okur ve başlama anına karar veren de o tahmindir.
Alt boyut, planlamanın, çabanın ve işi sonuna götürmenin boyutu olan sorumluluğun en başında durur; boyut toplamıyla bağı 0,73. Kardeşlerinin beşi bir işin içinde ne yaptığını anlatırken bu ölçek, işe dokunmadan önce kendinden ne beklediğini anlatır. Ailesinin dışındaki en güçlü bağı eksi işaretlidir: Kırılganlık ile eksi 0,66, kendi beş kardeşinin dördüyle kurduğu bağdan daha sıkı.
İnsanlar burada kendilerine cömert davranıyor ve bunu şaşırtıcı bir benzerlikle yapıyor. 135.947 profilde ortalama 50 üzerinden 38,8; sorumluluğun altı ölçeği içinde bundan yükseğine yalnızca Görev Bilinci ulaşıyor. Puanların bu ortalamanın çevresinde toplanması da olağandan sıkı: Hareketlilik dışında bundan dar duran alt boyut yok. Yetersizlik duygusu sık yaşanan bir şey ama seyrek çıkan bir puan.
Araştırma yazınında ölçek çoğunlukla yeterlilik, İngilizce adıyla competence diye geçer; komşu kavram olan genel öz-yeterlik inancı da aşağı yukarı aynı zemini kaplar. Maddeler Johnson'ın yayımladığı herkese açık IPIP sürümünden gelir, yani sayfa o ölçeği anlatır, ticari bir envanteri değil.
Öz-yeterlik hem adını ünlü bir kavramla hem de sınırını iki komşuyla paylaşıyor. Üç karışıklığın her biri sayının anlamını başka yöne çekiyor.
Kavramı Albert Bandura ortaya attı ve onda bu, belirli bir işe bağlı bir inançtır: şu sınav, şu sunum, şu tamir. Böyle bir inanç pratikle ve kanıtla yer değiştirir, bir alanda yüksek komşu alanda düşük olabilir. Bizim ölçeğimiz tek bir işi sormaz, insanın bütün bir hayat boyunca taşıdığını söylediği genel ayarı sorar. Bandura'nın ölçtüğü inanç aylar içinde kıpırdayabilir, buradaki puan yıllarla hesaplanır.
Benlik saygısı değerle ilgilidir, bu alt boyut ise yeterlilikle, ve sıradan insanlarda ikisi rahatlıkla ayrışır. Biri pazartesiyi kaldıracağından hiç kuşku duymayıp kendini pek de sevmeyebilir; tersi de en az o kadar sık görülür. Buradaki puan kendini ne kadar becerikli hissettiğini söyler, ne kadar değerli bulduğunu değil, ve kimseyi kimsenin üstüne yerleştirmez.
Kırılganlık, baskının sana ne yaptığını anlatır: işler ağırlaştığında serinkanlılığını koruyup korumadığını. Kendini yeterli görmekle yük altında sağlam kalmak, bu alt boyutun kendi ailesi dışındaki en yakın eşleşmesidir, eksi 0,66; beş kardeşinin dördüyle olan bağından bile yakın. Yine de aynı şey değiller: krizde dağılan biri yılın kalanını hiç takılmadan götürebilir.
İki okumadan biri ötekinden iyi değil. Biri hızlı başlangıç satın alıp bedelini kenarlarda öder, öteki isabet satın alıp bedelini gecikmeyle öder.
Altından kalkacağını umarsın, bu yüzden zemin kanıtlanmadan başlarsın; beklenti kısmen kendini gerçekleştirir, çünkü erken başlangıç bozulanı onarmaya yer bırakır. Baskı seni çoğu insandan sakin bulur, zor işlerin kendiliğinden sana doğru kayması bundandır. Fatura, tahminin ıskaladığı yerde kesilir; istense uzanacak kadar yakında duran yardım da çoğu zaman istenmeden kalır.
Ne olursa olsun bir çözüm bulacağına dair sessiz bir kesinlik taşırsın. Bu inanç kendini gerçekleştirir: daha erken başlar, daha uzun direnir ve daha az panik yaparsın.
Tanımadığın bir işin karşısında aklına ilk gelen dürüst cevap, bunu kaldıramayabileceğindir; o yüzden söz vermeden önce dayanak ararsın. Alışkanlık seni isabetli tutar: verdiğin sözler sağlamdır ve kimseyi kendi övdüğün bir sonucun altında bırakmazsın. Ödediğin bedel, yapabildiklerin ile yapmayı üstlendiklerin arasında açılan mesafedir.
Yeni bir işten önce ilk dürüst düşüncen çoğu zaman bunu başaramayabileceğindir. Genelde başarırsın ve kendinle ilgili tahminlerin geçmiş karnenden daha karamsar çıkar.
Her on kişiden dördü ortadaki bantta, 37 ile 41 ham puan arasında duruyor. Oradan sonra kendine duyduğun güven ayağının bastığı zemini izliyor: tanıdık iş anında başlıyor, tanımadık iş önce kısa bir duraklama alıyor.
Düşük, orta ve yüksek ayrımı Johnson'ın 30/40/30 yüzdelik bölünmesini izler, bir yeterlilik eşiğini değil. Ölçek yalnızca kendinden ne beklediğini kaydeder. Düşük puan bir tavan değil bir tahmindir; burada hiçbir şey beceri ölçmez ve belirli bir işin nasıl gideceğini söylemez.
Ölçekte on ifade var, her ifade 1 ile 5 arası bir değer taşıyor, dolayısıyla ham toplam kaçınılmaz olarak 10 ile 50 arasına oturuyor. Aşağıdaki eğri uzun sürümü sonuna kadar çözmüş 135.947 kişiden çıkıyor ve çoğu alt boyut eğrisine göre belirgin biçimde sağda duruyor.
| Yüzdelik | Ham puan |
|---|---|
| 10 | 32 |
| 25 | 36 |
| 50 | 40 |
| 75 | 43 |
| 90 | 46 |
Bütün profillerin yarısı 35 ile 43 arasında duruyor; ham 38 puan ise 41. yüzdeliğe denk geliyor, yani kulağa sağlam gelen bir sayı örneklemin ortasının biraz altında kalıyor. Üst üçte bir ancak 42 ile açılıyor. Yüzdelik seni bu testi çözmüş, kendi cinsiyetinden ve yaşındaki insanların arasına yerleştirir.
Grup ortalamaları burada çoğu alt boyuttakinden az ayrışıyor, bu da küçük farkları abartmadan okumayı kolaylaştırıyor.
Erkekler ortalama 39,1 puan alıyor, kadınlar 38,5: kırk puanlık genişlikte 0,6 puanlık bir açık ve otuz alt boyut içinde erkek ortalamasının önde olduğu altı ölçekten biri. Yaş çok daha ağır basıyor: erkekler 21 yaş altında 37,9 iken 41-60 bandında 40,8'e çıkıyor, kadınlar 37,4'ten 40,5'e. En yaşlı basamakta her cinsiyetten yalnızca 250 kadar kişi kaldığı için oradaki hafif geri çekilme sonuç değil, olsa olsa bir işaret sayılır.
Boyutun altı ölçeği farklı işlerle uğraşır ve bu ölçek hepsinden önce çalışır: işin üstlenilip üstlenilmeyeceğine o karar verir. Aşağıdaki grafikler onu kardeşlerinin yanına koyuyor ve hangi özelliklerin onunla birlikte yol aldığını gösteriyor.
İşte bu alt boyut, tanımadık işi kimin aldığından belli oluyor. Yüksek puan alanlar işin şekli hâlâ bulanıkken elini kaldırıyor ve ortada tek bir sonuç yokken bile sakinlikleri yetkinlik diye okunuyor. Tuzak tam da orada duruyor: emin bir sesle söylenmiş tahmini kimse gidip kontrol etmiyor. Düşük puan alanların verdiği süreler tutuyor, buna karşılık işin daha emin konuşana gitmesini izlemek de çoğunlukla onlara kalıyor.
İnsanlar arasında özellik, bir şey ters gittiğinde kimden çözüm bekleneceğine sessizce karar veriyor. Yüksek puan alan kişi plan dağıldığında aranan kişi oluyor ve bu yük ona kimse devretmeye karar vermeden geliyor. Düşük puan alan daha küçük söz veriyor ve verdiğini tutuyor; yanında durmak rahat oluyor, ama sık dile gelen kendinden kuşku, partnerin kulağına her hafta karşı çıkılması gereken bir cümle gibi de gidebiliyor.
Gelişme tarafında işe yarayan hamle iki uçta farklı. Üst uçta yapılacak şey tahmini gerçekte olanla karşılaştırmak, çünkü denetlenmemiş güven insana tam olarak bir kez pahalıya patlıyor. Alt uçta yapılacak şey bugüne kadar bitirilmiş işleri saymak, çünkü burada geçmiş karne neredeyse her zaman beklentiden iyi okunuyor.
Kişilik farklarının nereden geldiğini soran çalışmalar kabaca şöyle bir bölüşme buluyor: insanlar arasındaki yayılımın yarıya yakını kalıtımla birlikte gidiyor, kalanın büyük bölümü de aynı evde büyüyen kardeşlerin bile ortak yaşamadığı deneyimlere düşüyor. Geriye kalan aralık gerçek ve öz-yeterlikte çıplak gözle görünüyor: seviye yetişkinlik boyunca yukarı kayarken insanların birbirine göre sırası aşağı yukarı yerinde kalıyor.
Bir tahmini yerinden oynatan şey, itiraz edilemeyecek kanıt. Gerçekten bitirilmiş işlerden kurulan güven yerinde duruyor ve bu, yaş eğrimizin biçimiyle örtüşüyor: eğri en dik yerini yükümlülüklerin insana geldiği yıllarda alıyor, en genç grupla 41-60 bandı arasında yaklaşık üç puan kazanıyor. Burada tek bir insan zaman içinde izlenmiyor, farklı yaşlardaki başka başka insanlar aynı tabloya konuyor; yani eğim bir eğilim gösteriyor, bir takvim değil.
Tek bir sayı asıl soruyu açık bırakıyor. Yüksek öz-yeterliğin yanında yüksek Başarma Çabası, düşük Öz-disiplin ile yan yana duran aynı puandan bambaşka bir hayat kuruyor ve insanlar kendilerini çoğunlukla ikincisinde tanıyor. Ücretli çözümleme tam bu düzeyde, bileşimler düzeyinde çalışıyor.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Uzun sürüm öz-yeterliği 10 ifadeyle ölçüyor, kısa sürüm 4 ifadeyle. On ifadenin altısı düz, dördü ters yazılmış; kısa sürümdeki dört ifadenin hepsi düz, yani orada çevrilecek bir şey yok. Cevaplar 1 ile 5 arasında değer taşıyor, ters maddeler toplama girmeden önce çevriliyor ve çıkan toplam senin cinsiyetin ile yaş grubun için hazırlanmış norm tablosuna göre okunuyor. Alfa uzun ölçekte 0,83, kısa ölçekte 0,78.
Alfa, aynı ölçeğin ifadelerinin birbiriyle ne kadar uyuştuğunu gösterir. Araştırmada 0,70 ve üzeri sağlam sayılır. Bu sayıları Johnson’ın açık verisinden kendimiz hesapladık, yayımlanmış değerlerle karşılaştırılabilir.
İfadelerin kendisi bu sayfada yer almıyor. Maddeleri önceden okumuş biri onlara başka türlü cevap verdiği için, ifadelerle ilk kez test başladıktan sonra karşılaşıyorsun.
300 soru · yaklaşık 40 dakika
Tam testi çöz120 soru · yaklaşık 15 dakika
Kısa sürümü çözÜcretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Sürgüyü, başkalarına kıyasla kendini koyduğun yere getir; sonra testi çöz ve iki sayıyı yan yana koy. Tahmin ile sonuç arasındaki mesafe çoğu zaman puanın kendisi kadar bilgi taşıyor.
0, testi çözen neredeyse herkesten düşük demektir; 100, neredeyse herkesten yüksek demektir.
Bu bir tahmin, ölçüm değil. Test, yanıtlarını gerçek insanlardan alınan normlarla karşılaştırır.
Tam olarak değil. Bandura'da inanç bir işe bağlıdır ve o iş çalışıldıkça değişir. Büyük Beşli alt boyutu ise insanın bütün hayatı için bildirdiği genel ayardır ve bir kişilik özelliği gibi davranır: yıllar boyunca kararlı kalır ve en çok, bir işe ne kadar çabuk giriştiğinden belli olur.
Hayır. Ölçek kendini ne kadar yeterli hissettiğine dair bir öz-bildirim okuyor ve bunu hiçbir dış ölçüyle karşılaştırmıyor. Güven ile beceri çoğu hayatta yan yana yürüyor, bunun büyük nedeni bitirilmiş işlerin tahmini beslemesi. Beklentilerinin sonuçlarınla ne kadar örtüştüğü bilgisini ise tabloya ancak sen ekleyebilirsin.
İyi puan diye bir şey yok. Yüksek bant hızlı başlangıç ve yük altında sakinlik getiriyor, riski denetlenmemiş tahminlerde. Düşük bant tutan sözler getiriyor, riski kaçırılan fırsatlarda. Asıl belirleyici olan komşuluk: kendini yeterli görmek, işi sonuna götürmenin zayıf kaldığı bir profilde iki parçanın tek başına anlattığından bambaşka bir şey anlatıyor.
Çünkü neredeyse herkes kendini yeterli buluyor. Örneklem ortalaması burada 38,8 ve sorumluluğun içinde bundan yükseğine yalnızca Görev Bilinci ulaşıyor; cevaplar da bu ortalamanın çevresine sıkışıyor. Ham 38 puan 41. yüzdeliğe düşüyor, üst üçte bir ise ancak 42 ile açılıyor. Bu yüzden okunması gereken şey ham toplam değil yüzdelik.
Çoğu insanda yetişkinlik boyunca kendiliğinden yükseliyor: en genç grubumuzla 41-60 bandı arasında yaklaşık üç puan. Onu oynatan şey teşvik değil, bitirilmiş iş gibi görünüyor; tahmin geçmiş karneyi geriden izliyor. Hesap haftalarla değil yıllarla tutuluyor ve bu sayfa bir program değil, bir ölçme anlatıyor.
Johnson'ın açık verisinde alfa, 10 ifadelik sürümde 0,83 ve 4 ifadelik sürümde 0,78 çıkıyor. Ölçek kısalmayı çoğu ölçekten iyi kaldırıyor, çünkü on maddesi birbirine yakın duruyor. Yine de kısa sürüm hızını, tek tek alt boyutlar düzeyindeki kesinlikle ödüyor.
Uzun sürüm her alt boyuta on ifade ayırıyor, kısa sürüm dörde iniyor; ikisi de otuz alt boyutun hepsini kapsıyor ve ikisi de para istemiyor. Son soruyu cevapladığın anda öz-yeterlik yüzdeliğin ekranda oluyor.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen