Úthverfa · Undirþáttur E5
Spennuleit er stærð skammtsins sem dagurinn þarf til að teljast lifandi. Hvorki hugrekki né kæruleysi: hversu mikinn hraða, hávaða og nýjung kerfið biður um áður en venjulegt síðdegi skráist sem áhugavert. Sumir sækja skammtinn sinn út á við, öðrum dugar hljóð stofa og bók sem bíður.
Ókeypis, engin skráning, niðurstöður strax
Spennuleit mælir hversu sterkt áreiti þarf að vera áður en það gerir eitthvað fyrir þig. Fullyrðingarnar tíu hringsóla um hávaða, hraða, mannþröng, björt og iðandi rými og togið í því að gera eitthvað áhættusamt tilfinningarinnar vegna. Engin þeirra spyr hvort þú látir undan toginu. Kvarðinn mælir lystina en ekki máltíðina.
Undirþátturinn býr í úthverfu, við hliðina á hlýju, félagslyndi og athafnasemi, og hann heldur illa í þá fjölskyldu: fylgnin við afganginn af eigin þætti mælist 0,48. Mjög félagslynd manneskja getur því viljað ekkert hærra stillt en langan kvöldverð. Sterkasta talan á spjaldinu tilheyrir ekki systur hans heldur varfærni, sem stendur inni í samviskusemi: þar mælist mínus 0,57.
Stigið lýsir hvíldarstöðu frekar en árstíð. Sami gangurinn þreytir hvern sem er eftir mánuð, og eftir háværa viku fær hver sem er nóg. Kvarðinn nær hæðinni sem lystin leitar alltaf aftur í, og einmitt sú hæð er það eina á þessari síðu sem færist verulega til yfir ævina.
Í fræðiritum er þetta svæði venjulega kennt við Zuckerman og ber enska heitið sensation seeking. Íslenska orðið Spennuleit setjum við fram hér í fyrsta sinn, því þessi þrjátíu heiti hafa ekki átt sér íslenska mynd fram að þessu. Fullyrðingarnar koma úr opna IPIP-safninu í röðun Johnsons.
Orðið spenna dregur þrjár aðrar hugmyndir á eftir sér, og hver þeirra breytir því hvað hátt stig er í raun að segja þér.
Zuckerman lýsti sínum kvarða löngu á undan stóru fimm og lagði undir hann meira svæði: löngun í áhættu og ævintýri, leit að nýjungum, veikt hemlakerfi og hversu illa fólk þolir að hafa ekkert fyrir stafni. Undirþátturinn okkar tekur kjarnann úr þeirri lýsingu og setur hann inn á kort stóru fimm. Skörunin er því mikil og viljandi, en mælingarnar tvær ganga ekki hvor í annarrar stað.
Kvarðarnir tveir fylgjast að með 0,43 og eiga það sameiginlegt að hversdagurinn dugar hvorugum. Munurinn liggur í því hvað þarf að vera stillt hátt. Ævintýraþrá heyrir undir víðsýni og spyr hversu ókunnugt eitthvað megi vera; hér er spurt hversu sterkt það þurfi að vera, mælt í styrk, hraða og áhættu sem líkaminn finnur. Manneskja getur stokkið í fallhlíf um helgar og pantað sama réttinn á sama stað árum saman.
Þetta er ekki bakhliðin á sama peningi, þótt orðin liggi nálægt hvort öðru. Að langa í sterkt áreiti og að ráða illa við hvöt eru sitt hvort kerfið: fylgnin hér mælist 0,24 og við sjálfsaga mínus 0,07, sem er nálægt engu án þess að vera núll. Hættulegt fjallaklifur má undirbúa í heilt ár með fullri stjórn á hverju skrefi.
Hvorugur endinn er hinn heilbrigði. Það sem skilur þá að er stærð skammtsins, og hvor stærð um sig hefur sitt eigið verð.
Bjart, hratt og hávært skilar sér til þín eins og hversdagurinn skilar sér til annarra, svo leitin fer af stað. Þú stingur upp á ferðinni sem enginn hafði skipulagt, tekur verkefnið með drama í, heldur hópnum vakandi fram yfir miðnætti. Reikningurinn kemur í formi leiðinda, og leiðindi eru hér raunverulegur kostnaður en ekki geðslag.
Þú sækir í ákefð: hraða, hávaða, áhættu, nýja skynjun. Leiðindi fara verulega illa í þig, og þetta hungur þarf að fæða af ásetningi, annars fæðir það sig sjálft.
Þú færð fulla greiðslu fyrir það sem myndi ekki hreyfa nálina hjá þeim sem sækir sterkari skammt: kunnug gönguleið, langur kvöldverður, bók sem er kláruð til enda. Ekkert þarf að skrúfa hærra til að dagurinn telji, og í kringum þig verður hljóðlátt jafnvægi. Verðið sést á jaðrinum: ferðin sem hefði borgað sig þrátt fyrir óþægindin fær afsvar.
Ánægjan hjá þér er kyrrlát og djúp: langur kvöldverður, kunnug gönguleið, bók sem kláraðist. Adrenalín er krydd sem þú pantar sjaldan.
Um fjórir af hverjum tíu lenda í miðbandinu, þar sem lystin er raunveruleg og hana má seðja. Tónleikar, greiður þjóðvegur eða óskipulögð helgi vinna sitt verk, og eftir á er hljóðlát vika kærkomin frekar en tóm.
Lágt, meðal og hátt fylgja 30/40/30 skiptingunni sem Johnson notar í þessum viðmiðum. Hátt stig lýsir smekk fyrir styrk en fellir engan dóm um dómgreind, og hvergi á þessari síðu stendur að skynsamlegt sé að láta undan lystinni í tilteknu tilviki.
Tíu svör leggjast saman í hrátt stig á bilinu 10 til 50. Ferillinn hér að neðan byggir á 135.947 kláruðum sniðum úr löngu útgáfunni, og hann borgar sig að lesa eftir kyni: línurnar tvær liggja ekki hvor ofan á annarri.
| Hundraðsröð | Hrátt stig |
|---|---|
| 10 | 23 |
| 25 | 28 |
| 50 | 34 |
| 75 | 39 |
| 90 | 44 |
Helmingur karla lendir milli 29 og 40 stiga og helmingur kvenna milli 27 og 39, miðgildin eru 34 og 33. Hundraðsröð ber þig saman við fólk af þínu kyni og á þínum aldri sem tók þetta próf, úrtak sem ákvað að svara spurningalista á netinu.
Ein tala á þessari síðu er stærri en nokkuð sambærilegt á hinum tuttugu og níu undirþáttasíðunum, og hún tilheyrir aldrinum.
Milli hópsins undir 21 árs og hópsins yfir sextugt fellur kvarðinn um það bil 10 stig: karlar úr 35,4 í 26,1 og konur úr 34,8 í 23,7. Enginn annar undirþáttur fer hálfa þá leið, sá næstbrattasti er depurð með 4,2 stiga færslu. Úthverfa í heild tapar um 13 stigum á sama bili, og þessi eini undirþáttur ber uppi stærstan hluta þess falls. Karlar mælast að meðaltali 33,5 á móti 32,2 hjá konum, einn af sex undirþáttum þar sem karlar eru ofar.
Úthverfa skilar einni tölu fyrir sex ólíkar lystir, og þessi fellur verst að hinum. Innan fjölskyldunnar heldur hún helst hópinn með félagslyndi í 0,54 og glaðlyndi í 0,40, meðan sterkasta band hennar liggur út fyrir þáttinn. Myndin hér að neðan raðar hinum fimm eftir styrk.
Í vinnu birtist hátt stig sem lyst á sóðalega verkefninu: útgáfudeginum, bilanavaktinni, viðskiptavininum sem enginn vill taka að sér. Þau verk vinnast vel hjá þeim sem þarf ekki að eyða orku í að halda í áhugann. Reikningurinn lendir á viðhaldshelmingi hvers starfs, á úttektum og á öðru ári í stöðugu verkefni, þar sem athyglin lekur hljóðlega burt. Lágt stig heldur þeim kafla gangandi án þess að telja það fórn.
Í nánum samböndum kemur munurinn upp í kringum helgar og frí frekar en á dýpri stöðum. Hátt stig stingur upp á ferðinni, kaupir miðana á háværa viðburðinn og vill félagsskap í hvort tveggja, sem er örlátt og stundum lýjandi fyrir makann sem sá fyrir sér hægan laugardag. Lágt stig býður fastan takt og getur lesið eirðarleysi hins aðilans sem kvörtun yfir sér. Hvorug lesningin er rétt, og báðar lagast við það eitt að vera sagðar upphátt.
Í eigin þroska er heiðarlega markmiðið ekki að langa minna. Á stuttu bili er þessi lyst með þrjóskari stærðum á síðunni, og yfir áratugi lækkar hún hvort eð er án nokkurrar ákvörðunar. Það sem má velja er farvegurinn: hvort togið fer í eitthvað sem skilur eftir sig spor eða í eitthvað sem fyllir bara kvöldið. Í neðri endanum liggur gagnlega hreyfingin í hina áttina, þar sem stöku óþægindi eru verðið fyrir ferð sem síðar er talin þess virði.
Erfðirnar eiga sinn hlut í muninum milli fólks, gróflega helming þegar eiginleikar stóru fimm eru mældir, og stærstur hluti afgangsins rekur sig til reynslu sem systkin á sama heimili deildu ekki. Þetta er venjuleg niðurstaða og hún skilur eftir raunverulegt svigrúm. Sérstaða þessa kvarða liggur annars staðar: hreyfingin er ekki tilgáta heldur mæld stærð, og hún kemur nánast öllum við.
Hallinn er brattur og hann vísar niður. Viðmiðin okkar setja hópinn undir 21 árs um tíu stigum ofar en hópinn yfir sextugt, mesti aldursmunur nokkurs undirþáttar í prófinu. Myndin fellur að því sem rannsakendur kalla þroskaferil: lystin á styrk kólnar meðan samviskusemi þokast upp. Ólíkir aldurshópar voru mældir á sama tíma, ekki sömu einstaklingarnir aftur og aftur, svo hér er tilhneiging á ferð en ekki spá um þitt næsta ár.
Ein tala segir ekkert um félagsskapinn sem hún situr í. Há spennuleit við hliðina á hárri varfærni gefur þann sem skipuleggur hættuleg verk af stakri nákvæmni; sama tala við hliðina á lágri varfærni gefur allt annað. Slíkar samsetningar eru efniviður keyptu greiningarinnar.
Ókeypis, engin skráning, niðurstöður strax
Langa útgáfan mælir þennan undirþátt með 10 fullyrðingum og sú stutta með fjórum. Svörin ganga frá 1 upp í 5, öfugt orðuðum atriðum er snúið við áður en lagt er saman, og summan á bilinu 10 til 50 fer inn í viðmiðatöflu fyrir kyn þitt og aldursbil, sem skilar hundraðsröð. Alfa mælist 0,85 á tíu fullyrðingum og 0,74 á fjórum, svo styttingin kostar hér meiri nákvæmni en venjulega.
Alfa sýnir hversu vel fullyrðingar sama kvarða falla saman. Í rannsóknum er 0,70 og hærra talið traust. Við reiknuðum þessar tölur sjálf úr opnum gögnum Johnsons, svo hægt er að bera þær saman við birtar tölur.
Atriðin standa vísvitandi utan við þessa síðu. Fullyrðing sem er lesin fyrirfram fær annað svar en hún hefði annars fengið, og þess vegna birtast þær fyrst þegar mælingin er komin í gang.
300 spurningar · um 35 mínútur
Taka langa prófið120 spurningar · um 15 mínútur
Taka stuttu útgáfunaÓkeypis, engin skráning, niðurstöður strax
Á þessum kvarða skjátlast flestum, og yfirleitt í sömu áttina. Renndu sleðanum þangað sem þú telur þig standa, taktu svo prófið og sjáðu hvorum megin ágiskunin lenti.
0 þýðir lægra en næstum allir sem tóku prófið, 100 þýðir hærra en næstum allir.
Þetta er ágiskun, ekki mæling. Prófið ber svörin þín saman við viðmið úr raungögnum.
Nei, og tölurnar eru afdráttarlausar um það. Að sækjast eftir styrk og að ráða illa við hvöt eru aðskildir kvarðar: fylgnin við óhófsemi mælist 0,24 og við sjálfsaga mínus 0,07. Stigið lýsir því hvað veitir þér umbun, ekki því hvað þú gerir við þá umbun.
Af því að þetta er sá undirþáttur sem aldurinn hreyfir mest. Viðmiðin setja hópinn undir 21 árs nálægt 35 stigum og hópinn yfir sextugt nálægt 25, meðan næstbrattasti kvarði prófsins færist um 4,2 stig. Venjulega lesningin er þroskaferill, studdur af breyttum aðstæðum og heilsu. Ólíkir hópar voru mældir á sama tíma, svo hér er tilhneiging á ferð en ekki spádómur.
Nánast, og skörunin er viljandi. Lýsing Zuckermans er eldri og tekur til stærra svæðis: áhættu og ævintýra, nýjungagirni, hömluleysis og lítils þols gagnvart aðgerðaleysi. Undirþáttur stóru fimm tekur kjarnann og gefur honum fast sæti innan úthverfu, sem gerir hann þrengri en um leið samanburðarhæfan við hina tuttugu og níu.
Í okkar úrtaki mælast karlar að meðaltali 33,5 og konur 32,2, bil upp á 1,3 stig á fjörutíu stiga skala. Þetta er einn af aðeins sex undirþáttum af þrjátíu þar sem karlar eru ofar, og sá eini innan úthverfu, því á hinum fimm eru konur framar. Talan lýsir meðaltali hópa og segir ekkert um tvær tilteknar manneskjur.
Úthverfa er þátturinn og spennuleit einn af sex undirþáttum hans. Fylgnin við þáttinn er 0,66 og 0,48 þegar undirþátturinn er tekinn út úr honum, næstlausasta setan í fjölskyldunni á eftir athafnasemi. Hátt stig á úthverfu segir því lítið um hversu stóran skammt af styrk manneskjan sækist eftir.
Hana má nota en hún er áberandi veikari hér. Alfa mældist 0,847 fyrir útgáfuna með tíu fullyrðingum og 0,737 fyrir þá með fjórum, reiknað úr opnu gögnunum frá Johnson. Tap upp á 0,11 er með þeim stærri í prófinu, svo langa útgáfan borgar sig þegar tíminn leyfir.
Langa útgáfan fer yfir alla þrjátíu undirþættina, sú stutta rekur sama kortið með færri fullyrðingum. Hvorug kostar neitt, og hundraðsröðin fyrir þennan kvarða kemur með hinum niðurstöðunum strax að lokinni mælingu.
Ókeypis, engin skráning, niðurstöður strax