Deneyime Açıklık · Alt boyut O5
Entelektüel merak, düşünmenin kendisinden ne kadar keyif aldığını kaydeden alt boyuttur. İfadeler soyut sorulardan, tartışmalardan ve karışık problemlerden söz eder; hiçbir cevabı doğru ya da yanlış saymaz. Yüksek puan alan biri için zor bir soru iyi bir akşamdır. Düşük puan alan biri ise o sorunun nereye vardığını bilmek ister.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Büyük Beşli’de entelektüel merak yeteneği değil iştahı kaydeder. İfadeler soyut bir tartışmanın seni çekip çekmediğini, dolaşık bir problemin dikkatini ne kadar tuttuğunu sorar. Hiç kimse doğru ya da yanlış cevap vermiş sayılmıyor, çünkü ölçek sana çözülecek tek bir problem bile vermiyor. Kaydettiği şey performans değil, kendi isteğinle seçtiğin uğraş.
Kelime gündelik dilde geniş olduğu için sınırı burada çizelim: merak, deneyime açıklığın tamamının adı değil. Boyut altı ayrı iştahı bir araya topluyor: hayal gücü sahnelerle, sanatsal ilgi seni kıpırdatan şeyle, duygusallık hissetmenin kendisiyle. Entelektüel merak ise hazır cevabı olmayan sorularla çalışıyor. Ailede en yakın durduğu ölçek hayal gücü, ilişki 0,42, ve bu deneyime açıklığın içindeki en sıkı çift; yine de hareketin büyük kısmı ortak değil.
İki sayı daha karakterini gösteriyor. Ölçek kendi ailesinin dışında öz-yeterlikle 0,39 ilişki taşıyor, yani neredeyse en yakın kardeşi kadar yakın; kırılganlıktan ise eksi 0,33 ile uzaklaşıyor. Burada ölçülenin bir bölümü kendi kafana duyduğun güven. Bu da sonucu bir zihin karnesi gibi değil, bir zevk tarifi gibi okumak için yeterli sebep sayılır.
Araştırma yazınında ölçek çoğunlukla Ideas, yani fikirler adıyla geçer; bu, deneyime açıklığın klasik altılı bölünmesindeki karşılığıdır. Daha geniş özelliğin adı ise entelektüel meraklılık ya da bilme ihtiyacı olarak anılıyor. Maddeler, Johnson’ın düzenlediği serbest IPIP havuzundan alındı.
Sayfadaki asıl zorluğu ismin kendisi çıkarıyor. Aşağıdaki üç okuma üç ayrı biçimde yanlış ve her biri puanının ne anlama geldiğini baştan değiştiriyor.
Buradaki hiçbir cevap doğruluk için puanlanmıyor. Sana ne bir bulmaca ne bir işlem veriliyor; yalnızca neyi sevdiğin ve neden kaçındığın soruluyor. Kendi zevkine dair bir anlatım kapasiteyi ölçemez. Zor sorulardan hoşlanmakla onları iyi çözmek hayatta sık sık yan yana yürüyor, ama ayrı düştükleri de o kadar çok ki iki ayrı kelimeyi hak ediyorlar.
Diploma insanın nelerin içinden geçtiğini yazar, neyin peşinden gittiğini değil. Bu yüzden ağır bir unvan listesi taşıyan biri alt bantta, okulu erkenden bırakmış biri üst bantta durabiliyor. Bilgi fırsatın olduğu yerde birikiyor; iştah ise ne izin ne takvim istiyor. Okul yılları ve kazanç hakkında bu sayfada bir iddia yok, çünkü elimizdeki veride öyle bir ölçüm yok.
Deneyime açıklığın en sıkı çifti, 0,42, ve buna rağmen iki ayrı açlık. Hayal gücü orada olmayanı kuruyor, entelektüel merak orada olanı söküyor. Biri özgür irade üzerine bir saat tartışıp bir kez bile uydurma bir sahneye sapmayabiliyor; tersi de en az o kadar sık görülüyor.
Uçlardan biri diğerinden zeki değil. Biri menzil satın alıp bedelini sabırla ödüyor, diğeri yere basma gücü alıp bedelini menzille ödüyor.
Zor bir soru sana iş gibi gelmiyor, günün iyi kısmı gibi geliyor. Örneğin altındaki ilkeye uzanıyorsun ve o kelimeyle aslında neyi kastettiğimizi soruyorsun. Fatura sabır olarak geliyor: yalnızca lojistiğe bağlı kalan bir konuşma çabuk tatsızlaşıyor ve kafandaki model, tarif ettiği şeyin önüne geçebiliyor.
Fikirler senin oyun alanın. Kuramlar, modeller ve zor sorular sana enerji verir ve havadan sudan konuşmada kalan bir sohbet seni aç bırakır.
Bir fikir, bir yere götürdüğü ölçüde dikkatini kazanıyor. Teori doğruysa neyin değişeceğini soruyorsun ve cevap pek bir şey değilse yoluna devam ediyorsun. Düşüncen gerçek insanların ve gerçek sınırların üstünde keskinleşiyor. Bedeli işe yarayan soyutlamada: bir haftalık işi kurtaracak bir ilke, kulağa boş laf gibi gelebiliyor.
En iyi somut şeyler üzerine düşünürsün: gerçek insanlar, gerçek sorunlar, gerçek teslim tarihleri. Yapılacak iş varken soyut tartışma kelime oyunu gibi gelir.
On kişiden yaklaşık dördü orta banda düşüyor ve bu ölçekte orta bant, ölçeğin yarısının üstünde duruyor: ortanca erkeklerde 41, kadınlarda 39 ve tavan 50. Orta bir sonuç, fikirlere bir yere vardıkları sürece kapının açık olduğu anlamına geliyor.
Düşük, orta ve yüksek bantlar örneklemi 30/40/30 oranında bölüyor; bu, normların kendi geleneği. Bant bir insanın ne kadar zeki olduğuna dair bir hüküm değil ve bu ölçek o soruya cevap vermek için kurulmadı. İki uç da aynı zihnin başka bir yere yatırılmış hali.
On cevabın her biri 1 ile 5 arasında bir değer taşır, yani ham toplam 10 ile 50 arasında gider. Aşağıdaki eğri, uzun sürümü tamamlamış 135.947 profilden çizildi.
| Yüzdelik | Ham puan |
|---|---|
| 10 | 30 |
| 25 | 35 |
| 50 | 40 |
| 75 | 45 |
| 90 | 49 |
Ortanca erkeklerde 41, kadınlarda 39; bu yüzden ham 40 puan erkeklerde 45’inci, kadınlarda 56’ncı yüzdeliğe denk geliyor. Yani 50 üzerinden 40, tavana değil ortaya yakın bir sayı. Yüzdelik seni bu testi çözen, kendi cinsiyetinden ve yaş grubundan insanlarla karşılaştırıyor; hepsi anketi internette kendi isteğiyle dolduran gönüllüler.
Bu alt boyut envanterdeki en geniş erkek farkını taşıyor ve bunu, en geniş kadın farklarından ikisinin de yaşadığı bir boyutun içinde yapıyor.
Erkekler burada ortalama 40,1 puan alıyor, kadınlar 38,2. Aradaki 1,9 fark otuz alt boyutun en büyük erkek üstünlüğü ve bu yöne eğilen alt boyut sayısı yalnızca altı. Aynı ailede sanatsal ilgi ve duygusallık ters yöne 3,9 ve 3,7 puan gidiyor, o yüzden deneyime açıklık toplamında kadınlar ancak beş puan kadar önde kalıyor. Yaş burada çıkarmıyor, ekliyor: iki eğri de komşu hayal gücünün aksine orta yaşa doğru tırmanıyor. Ortalamalar gruplara ait; iki grubun dağılımı büyük ölçüde üst üste biniyor.
Deneyime açıklık beş ailenin en gevşeği: iki alt boyutu ortalama 0,29 paylaşıyor, sorumluluğun içinde aynı sayı 0,48. Ayrı olarak akılda tutmaya değen bir uç da var: bu ölçekle sıcakkanlılık arasındaki bağ eksi 0,004.
İşte yüksek puan, problemin daha yeni tarif edildiği aşamada görünüyor. Masada aslında hangi sorunun durduğunu soruyorsun, iki ekibin aynı kelimeyle iki ayrı şeyi kastettiğini fark ediyorsun ve henüz hiçbir şeyin kararlaştırılmadığı yerde rahat ediyorsun. Bedeli, uygulama ayrıntısına gösterilen sabır ve yeterince iyi cevaplanmış bir soruyu yeniden açma isteği. Düşük puan ise işi yerden yürütmeye devam ediyor.
Yakın ilişkilerde bu iştahı sevmek de fazla kaçırmak da kolay. Üst uçta varış noktası olmayan uzun bir konuşma gerçek bir keyif; aynı refleks, bulaşık üstüne söylenmiş bir cümleyi kimsenin istemediği bir adalet tartışmasına çevirebiliyor. Alt uçta konuşma kendi konusunun içinde kalıyor, buna karşılık karşındaki bazen bir sonuca varmak için değil, sesli düşünmek ve eşlik istemek için konuşuyor olabiliyor.
Gelişimde işe yarayan hamle uca göre değişiyor. Yüksek puana yeni malzeme nadiren gerekiyor; kazanç, hangi soruyu bir kenara bırakacağını seçmekte, çünkü sınırsız iştah bir düzine yarım okunmuş konuya yayılıyor. Alt uçta kazanç, seferinde bir soyutlama ödünç almakta: tekrarlanan işi ortadan kaldıran o tek ilkeyi alıp etrafındaki teoriyi olduğu yerde bırakmak yeterli oluyor.
Bu soruya ikiz araştırmaları hep benzer büyüklükte bir cevap veriyor: Büyük Beşli özelliklerindeki bireysel farkların aşağı yukarı yarısı genetik hesaba yazılıyor. Öbür yarının büyük kısmı da ailenin ortak yanına değil, kişiye özel yaşantılara gidiyor. Pratikte bunun anlamı iki taraflı. İştah taşa yazılmış değil, ama bir gecede de yön değiştirmiyor: on yıl arayla bakıldığında insanların birbirine göre yerleşimi büyük ölçüde aynı kalıyor.
Yıllara bakınca tablo sakin görünüyor. Erkekler 21 yaş altında ortalama 39,0 puanda, 21 ile 40 arasında 40,8’de, 41 ile 60 arasında 41,1’de duruyor; kadın çizgisi aynı kavisi yaklaşık iki puan aşağıdan izliyor, 37,1’den 39,2’ye. Yani ölçek orta yaşa doğru hafifçe yükseliyor, komşu hayal gücü ise aynı yıllarda düşüyor. En yaşlı hücrede her cinsiyetten yaklaşık 250 kişi var, o yüzden o uçtaki sayıyı ipucu olarak oku. Bu tablolarda kimsenin hayatı baştan sona takip edilmiyor; aynı anda ölçülmüş yaş grupları alt alta diziliyor, o kadar.
Tek bir sayı bu açlığın nereye harcandığını söylemiyor. Yüksek bir başarma çabasının yanında gerçek bir uzmanlığa dönüşüyor, düşük olanın yanında yarım kalmış ilgilerden uzun bir rafa. Ücretli çözümlemenin işi tam olarak bu eşleşmeleri açmak.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
300 maddelik sürüm entelektüel merakı 10 ifadeyle ölçer, 120 maddelik sürüm 4 ifadeyle. Her cevap 1 ile 5 arasında bir değer taşır. On maddenin beşi ters yönde yazılmıştır, yani onlara katılmak toplamı yükseltmek yerine düşürür; kısa sürümde ters yazılmış maddelerin oranı dörtte üçe çıkar. Çıkan toplam, cinsiyetin ve yaş grubun için hazırlanmış norm tablosuyla karşılaştırılır ve orada yüzdeliğe dönüşür.
Alfa, aynı ölçeğin ifadelerinin birbiriyle ne kadar uyuştuğunu gösterir. Araştırmada 0,70 ve üzeri sağlam sayılır. Bu sayıları Johnson’ın açık verisinden kendimiz hesapladık, yayımlanmış değerlerle karşılaştırılabilir.
Maddelerin metnini bu sayfaya koymuyoruz, bu bilinçli bir tercih. Önceden okunan bir ifade, sıra ona geldiğinde verilen cevabı kaydırıyor; o yüzden maddelerle ancak test başladıktan sonra karşılaşıyorsun.
300 soru · yaklaşık 40 dakika
Tam testi çöz120 soru · yaklaşık 15 dakika
Kısa sürümü çözÜcretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Sürgüyü, fikir iştahında örneklemin geri kalanına göre nerede durduğunu düşündüğün yere getir; sonra testi çöz ve tahminin ne kadar tutmuş bak.
0, testi çözen neredeyse herkesten düşük demektir; 100, neredeyse herkesten yüksek demektir.
Bu bir tahmin, ölçüm değil. Test, yanıtlarını gerçek insanlardan alınan normlarla karşılaştırır.
Hayır, üstelik ikisi aynı yolla toplanmıyor bile. Bu ölçek neyi sevdiğini ve neden kaçındığını soruyor; bir yetenek testi ise belirlenmiş koşullarda doğru cevap istiyor. Kendi sayılarımız da zevk tarafını gösteriyor: deneyime açıklığın dışındaki en güçlü bağ 0,39 ile öz-yeterlik, o da yeteneğin kendisi değil, insanın kendi kafasına duyduğu güven.
Üst bant 50 üzerinden erkeklerde 45, kadınlarda 43 civarında açılıyor, çünkü ölçeğin tamamı yukarıda duruyor. Toplamına bakmadan önce bilmekte yarar var: ham 40 puan erkeklerde 45’inci, kadınlarda 56’ncı yüzdelik demek, yani tavandan çok ortaya yakın.
Örneklemimizde erkekler 40,1, kadınlar 38,2 puanda; bu otuz alt boyutun en büyük erkek farkı ve yine de kırk puanlık bir aralıkta iki puanın altında kalıyor. Öz bildirime dayanan ölçekler, insanın kendi düşünme biçimini ne kadar güvenle anlattığını da topluyor ve tartışılan açıklamalardan biri bu. Tek bir kişi hakkında ise böyle bir ortalama fark hiçbir şey söylemiyor.
Deneyime açıklık boyut, entelektüel merak onun altı alt boyutundan biri. Boyutla ilişkisi 0,70, kalan beş ölçeğin toplamıyla 0,52 ve bu ikinci sayıda ailede yalnızca sanatsal ilginin arkasında duruyor. Bu yüzden orta bantta duran bir açıklık puanı, tartışmaya duyulan güçlü bir açlıkla resme hiç ilgi duymamayı aynı anda saklayabiliyor.
Hayır. Düşük puan, düşüncenin nereye tutunduğunu anlatıyor: somut problemler, gerçek insanlar, sonucu olan kararlar. Soyutlamaya hiç iştahı olmayan insanlar çok titiz ve çok zor işler çıkarıyor; öte yandan her soyut konuşma düşünme sayılmıyor. Ölçek derinliğe göre değil, tercihe göre sıralıyor.
Alfayı on ifadelik sürüm için 0,853, dört ifadelik sürüm için 0,746 hesapladık; ikisi de Johnson’ın yayımladığı açık veriden geliyor. İki değer de çalışır durumda. Kısa sürüm alt boyut düzeyinde bir miktar kesinlik bırakıyor ve bu, testi dörtte bir sürede bitirmenin karşılığı.
Testi bitirdiğin anda otuz alt boyutun tamamı yüzdelikleriyle birlikte ekranda oluyor. Uzun sürüm alt boyut ayrıntısında en keskin okumayı veriyor; elinde on dakika varsa kısa sürüm de bu sayfayı somut bir sayıya çeviriyor.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen