Dışadönüklük · Alt boyut E1
Sıcakkanlılık, temasın ısısını ölçer: birine ne kadar çabuk ısındığını ve bunu ne kadar açık gösterdiğini. Çevrende kaç kişi olmasını istediğine dair tek kelime söylemez. Yüksek puan alanlar tanımadıkları birini birkaç dakikada içeri alır; düşük puan alanlar, karşıdaki yabancı olmaktan çıkana kadar kibar ve düz kalır.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
Sıcakkanlılık, Büyük Beşli içinde insanlarla kurduğun temasın ısısını tartar. İfadeler, tanışmanın sana ne kadar kolay geldiğini, yeni biriyle ne kadar çabuk rahatladığını ve ondan hoşlandığını ne kadar açık belli ettiğini sorar. Hiçbiri, çevrende kaç kişi olmasını istediğini sormaz; kalabalık başka bir ölçeğin işi.
Alt boyut, dışadönüklüğün iten tarafında değil arkadaşça tarafında duruyor ve bu konum onu boyutun uyumluluğa en çok uzanan parçası yapıyor. İki boyutun ölçeklerini birbirine bağlayan otuz altı çiftin en sıkı ikisi buradan çıkıyor: yardımseverlikle 0,59 ve güvenle 0,51. Yani yakınlık kurma hızı, insanlara iyi davranma eğilimiyle aynı yöne doğru uzanıyor.
Puan görgüyü değil, dinlenme halindeki ayarı anlatıyor. Akraba düğününde neredeyse herkes cana yakın oluyor, pasaport kuyruğunda neredeyse herkes ölçülü. Ölçek, senden özel bir şey istenmediğinde geri döndüğün yeri soruyor; orası da yıllar boyunca aynı yer olarak kalıyor.
Ölçek İngilizce yazında Friendliness adını taşır; aynı alanı ölçen eski çalışmalar ondan Warmth diye, güdü araştırmaları da yakınlaşma güdüsü (affiliation) diye söz eder. Buradaki on cümlenin kaynağı telifli bir envanter değil, Johnson'ın herkese açık bıraktığı IPIP havuzudur.
Bu ölçeğin etrafında sürekli karışan üç komşu var ve her karışma puanın anlamını başka tarafa çekiyor. Üçü ayrıldığında geriye ölçeğin gerçekten topladığı şey kalıyor.
Biri ısıyı ölçüyor, öteki kişi sayısını. Bu ikili, testteki bütün çiftler arasında kaygı ile kırılganlıktan sonraki en sıkı yol arkadaşı, 0,75, ve yine de ayrışıyor: baş başa çok içten olup kalabalık bir odayı hiç istemeyen insan sıradan bir insan. Ortalamalar da ayrı duruyor, burada 34,98, orada 30,62.
Birinden hoşlanmak ile birine emek harcamak ayrı hareketler. Yardımseverlik başkasına giden zamanı ve çabayı tartıyor ve uyumluluğun içinde oturuyor; buradaki ölçek ise karşındakine ne kadar çabuk ısındığını topluyor. İki boyutu bağlayan otuz altı çiftin en sıkısı bu, 0,59, sözcüklerin birbirine geçmesi de bundan. Aradaki boşlukta, sohbeti hiç sevmeden yıllarca gönüllü çalışan kişi duruyor.
Düşük puan korku değil, ölçülü bir tutum. Utangaçlık nevrotikliğin altındaki Sıkılganlık (N4) ölçeğinde tartılıyor: orada kişi teması istiyor ama ilk anından çekiniyor. Yani konu komşu boyuttaki ayrı bir şerit, bu ölçeğin alt ucu değil. İkisi birbirine eksi 0,59 ile karşı gidiyor, 435 çift içindeki dördüncü en negatif bağ, ve yine ayrı insanları anlatıyorlar: yabancıların arasında rahat olup içtenlik için henüz bir sebep görmemek mümkün.
Ölçek ilk bakışta açık olmaktan tanıdıkça açılmaya uzanıyor ve iki ayar da işini görüyor. Değişen şey, yakınlığın önce kime düştüğü.
İnsanlardan, sana bir sebep vermelerini beklemeden hoşlanıyorsun ve bu ilk dakikada yüzünden okunuyor. Seninle tanışmak kolay; yeni geleni karşılamaya grup genelde seni gönderiyor. Faturası şurada kesiliyor: yakınlık, değerlendirmeden önce geliyor. Hoş bir yabancı ile mesafede tutulması gereken biri aynı karşılamayı alıyor.
İnsanlar seninle tanıştıktan dakikalar sonra kendilerini hoş karşılanmış hisseder. O rahat sıcaklık, hiçbir tekniğin açamayacağı kadar hızlı kapılar açar ve bağlılık kurar.
İnsanları düzgün karşılıyorsun ve içtenliği gidecek bir yeri olana kadar elde tutuyorsun. Yeni bir odaya senin düz ve nazik sürümün giriyor, bu yüzden karşındakini ne kadar sevdiğin geç anlaşılıyor. Yakınlık kendiliğinden dağıtılmadığı için, onu alan kişi bunun gerçekten kendisine ait olduğundan emin olabiliyor. Bedel ilk saatte ödeniyor: ölçülülük soğukluk diye okunuyor.
Sıcaklığın gerçektir ama ölçülüdür. Birkaç kişi iç çembere girer; geri kalanlar önce kibar, biraz mesafeli bir yüzeyle karşılaşır.
Profillerin kabaca onda dördü orta bantta duruyor; orada yakınlık normal, ama anında değil. Yeni tanışan kişi senin açık sürümünle karşılaşıyor, tamamı birkaç sohbet sonra ortaya çıkıyor.
Düşük, orta ve yüksek ayrımı Johnson'ın kullandığı 30/40/30 yüzdelik geleneğinden geliyor. Ölçek yakınlığın ne kadar çabuk göründüğünü not ediyor, insanları ne kadar önemsediğini değil: düşük puan alanların çoğu, içeri aldığı birkaç kişiye sıkı sıkıya bağlı.
Ham puan on cevabın toplamı, yani 10 ile 50 arası. Aşağıdaki eğri 300 maddelik sürümü bitirmiş 135.947 profilden çıkıyor ve gözle görülür biçimde yukarı yaslanıyor: 34,98 olan ortalama, neşelilik dışında dışadönüklüğün bütün ölçeklerinin üstünde duruyor. Sol uç boş değil, ama sağ taraf belirgin biçimde daha kalabalık.
| Yüzdelik | Ham puan |
|---|---|
| 10 | 24 |
| 25 | 30 |
| 50 | 36 |
| 75 | 41 |
| 90 | 46 |
Profillerin yarısı 29 ile 40 puan arasında; ortanca erkeklerde 35, kadınlarda 37. Bu yüzden aynı ham 35, bir erkeği 51. yüzdeliğe, bir kadını 43. yüzdeliğe koyuyor. Yüzdelik seni hemcinsin ve yaşıtın olan test çözenlerin arasına yerleştiriyor, bütün insanlığın arasına değil.
Cinsiyet farkı burada ölçülü kalıyor. Asıl ilginç olan yaş: bu ölçek, kendi boyutunun gittiği yönün tersine gidiyor.
Kadınların ortalaması 35,66, erkeklerinki 34,05; kırk puanlık bir aralıkta 1,6 puanlık bu açık otuz ölçek arasında on üçüncü sırada, yani sıradan. Asıl haber yaşta. Dışadönüklük toplamı 60 yaş üstünde 191 puan dolayına iniyor; en genç kadınlarda 208, en genç erkeklerde 201'di. Bu ölçek düşüşe katılmıyor: erkekler 34,4'ten 35,5'e, kadınlar 36,0'dan 37,2'ye çıkıyor. Boyutun altı ölçeği içinde yaşla en çok kazanan bu; aynı yıllarda sosyallik 4, heyecan arayışı 10 puan bırakıyor.
Dışadönüklük altı ayrı huyu tek sayıya sığdırıyor ve bu ölçek geri kalanlara hiçbirinin geçemediği genişlikte bağlanıyor: otuz ölçekten altısıyla ilişkisi 0,5 ve üzeri. Boyutun içinde en yakını 0,75 ile sosyallik, testin kaygı ile kırılganlık ikilisinden sonraki en sıkı çift; ardından 0,64 ile neşelilik geliyor. Boyut dışındaki en güçlü bağı ise aşağı doğru, sıkılganlığa gidiyor: eksi 0,59.
İşte yüksek puan, iş başlamadan işin bir kısmını bitiriyor. Müşteri daha çabuk gevşiyor, yeni gelen bir gün içinde yeni olmaktan çıkıyor, bilgi sana geliyor çünkü insanlar sana anlatmaktan hoşlanıyor. Bedeli şurada: rahatlık onay diye okunuyor ve hayır demen gereken gün karşındaki şaşırıyor. Düşük puan mesleki mesafe gibi görünüyor; denetimde, değerlendirmede ve pazarlıkta bu mesafe işe yarıyor.
Yakın ilişkilerde fark en açık haliyle duruyor. Yüksek puan alanlar geniş bir çevreyi ılık tutuyor ve temas kurmayı kolaylaştırıyor; ama yanındaki kişinin, aynı karşılamanın herkese gittiğini fark edip yalnızca kendine ait bir sürüm istemesi olağan. Düşük puan alanların verdiği yakınlık dar ve yanılmaya yer bırakmıyor: çemberin içindekiler yerini biliyor, dışındakiler yıllarca yalnızca hoş görüldüklerini sanabiliyor.
Buradaki gelişim genelde daha içten bir insan olmakla ilgili değil. Üst uçta iş, hoşlanmakla güvenmek arasına bir aralık koymakta: ölçek o aralığı kendiliğinden vermiyor ve sonradan gelen pişmanlıkların çoğu oradan çıkıyor. Alt uçta ise mesele sinyal: içeride kalan yakınlık dünyada bir iş görmüyor, görünür tek bir küçük alışkanlık yeni bir mizaçtan daha çok işe yarıyor. Adıyla seslenmek ya da kısa bir mesaj atmak, karşıdakinin senin hakkındaki tahminini bir günde düzeltebiliyor.
Mizaç farklarının nereden geldiğini soran araştırmalar burada da tanıdık bir orana varıyor: doğuştan gelen pay ile yaşananların payı aşağı yukarı denk çıkıyor, ikincisinin büyük bölümünü de paylaşılmayan yaşantılar, yani aynı ailede bile kişiden kişiye değişen rastlantılar taşıyor. Sonuç iki yönlü. Puan doğumda dağıtılmış değil, ama bu ay yerinden oynatılacak bir ayar da değil: insanların birbirine göre sırası on yıllık aralıklarda büyük ölçüde duruyor.
Nüfus eğilimi burada yukarı bakıyor ve kendi boyutunun içinde bu bir tuhaflık. İki cinsiyet de en genç gruptan en yaşlıya doğru yaklaşık bir puan kazanıyor; altlarında sosyallik ve heyecan iştahı düşüyor. İnsanlar anlaşılan insan sevgisini koruyup kalabalığı bırakıyor. Buradaki karşılaştırma aynı kişinin gençliğiyle yaşlılığı arasında değil, bugün farklı yaşlarda olan insanlar arasında; o yüzden çizgi bir gidişat ipucu, kimsenin geleceğine dair söz değil.
Tek bir sayının söyleyemediği şey, bu yakınlığın profilinin geri kalanıyla ne yaptığı. Yüksek sıcakkanlılık, yüksek girişkenliğin yanında bir odayı bambaşka yönetiyor, düşük güvenin yanında bambaşka. Ücretli çözümlemenin çalıştığı yer tam burası.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
300 maddelik sürüm bu alt boyutu 10 ifadeyle ölçüyor, 120 maddelik sürüm 4 ifadeyle. Onun beşi ters yazılmış, yani o cümlelere katılmak puanı yukarı değil aşağı çekiyor; kısa sürümdeki dördün de ikisi ters. Cevaplar 1 ile 5 arası değer taşıyor, ters maddeler toplama girmeden çevriliyor ve 10 ile 50 arasındaki toplam, yaşına ve cinsiyetine ait norm tablosunda yüzdelik dilime dönüşüyor.
Alfa, aynı ölçeğin ifadelerinin birbiriyle ne kadar uyuştuğunu gösterir. Araştırmada 0,70 ve üzeri sağlam sayılır. Bu sayıları Johnson’ın açık verisinden kendimiz hesapladık, yayımlanmış değerlerle karşılaştırılabilir.
İfadelerin metnini sayfada yayımlamıyoruz. Bir ölçeğin neyi aradığını önceden gören kişi başka cevap veriyor; maddeler bu yüzden ancak test başladıktan sonra, sırası geldikçe açılıyor.
300 soru · yaklaşık 40 dakika
Tam testi çöz120 soru · yaklaşık 15 dakika
Kısa sürümü çözÜcretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen
İşaretçiyi, insanlar arasında yakınlığının durduğunu düşündüğün yere sürükle; sonra testi çöz ve iki cevabı yan yana koy. Tahmini çoğunlukla son haftanın en zor tanışması çekiştiriyor.
0, testi çözen neredeyse herkesten düşük demektir; 100, neredeyse herkesten yüksek demektir.
Bu bir tahmin, ölçüm değil. Test, yanıtlarını gerçek insanlardan alınan normlarla karşılaştırır.
Dışadönüklük boyutun adı, sıcakkanlılık onun altı alt boyutundan biri. Ölçeğin boyutla ilişkisi 0,83; kendi katkısı çıkarıldığında 0,73. Yani birlikte hareket ediyorlar ama birbirinin yerine geçmiyorlar. Mesafeli, buna karşılık hareketli, neşeli ve öne çıkmaktan rahatsız olmayan biri toplamda rahatlıkla orta banda düşebiliyor.
Alabiliyor ve bu birleşime bakmakta fayda var. İki ölçek birbirine eksi 0,59 ile karşı gittiği için sık rastlanan durum değil. Utangaçlık ilk adımın korkusuyla, bu ölçek temas kurulduktan sonraki yakınlıkla ilgili; söze başlamayı işkence sayan biri, sohbet bir kez yürüdüğünde çok içten olabiliyor.
Kadınların ortalaması 35,66, erkeklerinki 34,05; kırk puanlık aralıkta 1,6 puanlık bir fark, ve bu fark her iki cinsiyetin kendi içindeki dağılımdan çok daha küçük. Dışadönüklükteki ölçülü cinsiyet farkını neşelilikle birlikte büyük ölçüde bu ölçek taşıyor. Sayı grup ortalamasını anlatıyor, karşılaştığın iki insan hakkında hiçbir şey söylemiyor.
Bu veride hayır, sayfanın sürprizi de bu. Dışadönüklük toplamı en genç gruptan en yaşlıya erkeklerde yaklaşık 9, kadınlarda 16 puan kaybediyor; kaybın çoğu sosyallikten ve heyecan arayışından geliyor. Sıcakkanlılık ise iki cinsiyette de bir puan kadar kazanıyor. En yaşlı basamakta cinsiyet başına 250 civarı kişi kaldığı için o uç kanıt değil ipucu.
Johnson'ın açık verisinde alfayı 10 ifadelik sürüm için 0,890, 4 ifadelik kısa sürüm için 0,815 hesapladık. İlki sosyallikle birlikte dışadönüklüğün tepesinde duruyor ve otuz ölçeğin en tutarlı dördü arasına giriyor. Kısa sürüm bir miktar hassasiyeti hıza değişiyor: otuz ölçeği tek oturuşta bitirmek isteyen için makul bir takas.
Testi bitiren herkes bu ölçekte kendi yüzdelik dilimini görüyor. 300 maddelik sürüm ayrımı en keskin haliyle veriyor, 120 maddelik olan aynı otuz sayıyı kabaca üçte bir sürede çıkarıyor. İkisi de ücretsiz, ikisinde de üyelik yok.
Ücretsiz, üyeliksiz, sonuçlar hemen